Painting the Dark: Light, Shadow & the Drama of Contrast - Royal Talens

Schilderen met donker: licht, schaduw en de kracht van contrast

Geschreven door Jeff Olson. Terwijl het licht in de herfst steeds zachter en donkerder wordt, ontdek je hoe kunstenaars van Caravaggio tot Hockney contrast en schaduw hebben gebruikt om drama te creëren en verhalen te vertellen. Ook leer je hoe je deze technieken kunt toepassen in je eigen werk.

Lees meer

De herfst heeft een bijzondere manier om het licht te veranderen.

De dagen worden korter. Schaduwen strekken zich uit over het landschap. Binnenruimtes lijken warmer naarmate het buiten donkerder wordt. Een verlicht raam in de schemering voelt ineens uitnodigender, of misschien juist een beetje mysterieus. Oktober herinnert ons eraan dat we licht het meest opmerken wanneer het wordt omringd door duisternis.

Kunstenaars begrijpen deze wisselwerking al eeuwenlang. Licht en schaduw kunnen vorm benadrukken en diepte creëren, maar ze kunnen ook sfeer bepalen, onze aandacht sturen en een verhaal vertellen. Soms is wat een kunstenaar ervoor kiest om niet te laten zien net zo belangrijk als wat we wél te zien krijgen.

Mural painting of a man tending to a horse with a person lying on the ground.

Uit de duisternis

Tijdens de Renaissance ontwikkelden kunstenaars het chiaroscuro, letterlijk ‘licht-donker’,
Hierbij gebruikten ze geleidelijke verschillen in licht en donker om figuren en voorwerpen een overtuigend gevoel van volume te geven.

Tegen de tijd van de barok dreven kunstenaars als Caravaggio deze verhouding naar iets veel dramatischers. Door zijn gebruik van tenebrisme zette hij helder verlichte figuren af tegen diepe donkere vlakken. Licht beschreef niet langer alleen maar de vorm. Het werd theatraal.

Maar dramatisch contrast is niet uniek voor de westerse traditie.

Japanse ukiyo-e-kunstenaars zoals Utagawa Hiroshige benaderden de nacht heel anders. In plaats van te vertrouwen op geleidelijke modellering, gebruikte Hiroshige vaak platte vormen, silhouetten, maanlicht, lantaarns en uitgestrekte duisternis om sfeer te creëren.

Een figuur die een brug oversteekt, kan niet veel meer zijn dan een donkere vorm. Een verlicht raam of een lantaarn kan een accent leggen in een verder ingetogen scène.

Caravaggio en Hiroshige bieden heel verschillende oplossingen voor hetzelfde visuele probleem: hoe laat je ons licht ervaren?

Het antwoord is, misschien verrassend, via de duisternis.

Caravaggio
De bekering op weg naar Damascus, 1601
Olieverf op doek

Wanneer schaduwen verhalen vertellen

In de moderne tijd kregen schaduwen steeds meer een psychologische betekenis.

Op de mysterieuze pleinen van Giorgio de Chirico strekken onmogelijk lange schaduwen zich uit over bijna lege architectonische ruimtes. We weten misschien niet precies wat er is gebeurd, maar de schilderijen geven je het gevoel dat er iets is gebeurd, of dat er iets op het punt staat te gebeuren.

Edward Hopper vond soortgelijke dramatiek in het gewone Amerikaanse leven. Een restaurant dat oplicht tegen een donkere straat, zonlicht dat door een kamer snijdt, of een verlicht raam omringd door duisternis kan een alledaagse scène in een verhaal veranderen.

Deze beeldtaal reikt verder dan de schilderkunst. Film noir veranderde harde, gerichte belichting, silhouetten, diepe schaduwen, verlichte deuropeningen en dramatische hoeken in een vocabulaire van mysterie en spanning. Licht zorgt er niet alleen voor dat we de personages kunnen zien. Het bepaalt ook hoeveel we mogen weten.

Die filmische gevoeligheid vind je ook terug in het psychologisch geladen werk van Paula Rego. Haar figuren lijken vaak midden in een scène terecht te zijn gekomen die al in volle gang is. Dramatische machtsverhoudingen versterken de spanning, waardoor schaduw onderdeel wordt van het verhaal.

Giorgio de Chirico
Mysterie en melancholie van een straat, 1914
Olieverf op doek

A surreal architectural painting showing a long white building on the left, a dark building on the right, a train passing through an open gate in the foreground, and a small figure with a net on a yellow street below.

Schaduw heeft kleur

Er zit nog een belangrijke les verborgen in al die duisternis:

Een schaduw is niet zomaar zwart.

Er zijn maar weinig kunstenaars die dit mooier hebben laten zien dan Claude Monet. Voor de impressionisten zaten schaduwen vol kleur en werden ze beïnvloed door dezelfde veranderende lichtomstandigheden als alles om hen heen. In Monets schilderijen van sneeuw, hooibergen, gebouwen en landschappen kunnen schaduwen blauw, violet, roze of groen worden, afhankelijk van het omringende licht en de sfeer.

Kijk goed en je ziet dat schaduwen kleuren kunnen bevatten die door omringende objecten worden weerkaatst. Een warm licht kan een relatief koele schaduw opleveren. Een blauwe lucht kan schaduwen in een landschap beïnvloeden. Weerkaatst licht kan zelfs in de donkerste stukken onverwachte kleur brengen.

Acrylschilders kunnen dit ontdekken door chromatische donkere tinten te mengen in plaats van automatisch naar zwart te grijpen. Probeer eens Ultramarijnblauw te combineren met Sienna Gebrand. Door de verhoudingen aan te passen, kun je het mengsel variëren tussen warmere en koelere, bijna zwarte tinten, terwijl je een subtiel kleurgevoel behoudt.

Zwart blijft een krachtige en veelzijdige kleur op het palet, maar door chromatische donkere tinten en andere kleurencombinaties te verkennen, kun je de deur openen naar een grotere verscheidenheid aan kleurtemperaturen, effecten en mogelijkheden.

Het doel is niet simpelweg om iets donkerder te maken. Het is om de duisternis tot leven te brengen.

Claude Monet
Hooibergen (Les Meules)
1890–1891
Olieverf op doek

Van schaduw naar vorm

We kunnen dit idee nog een stapje verder brengen. Wat gebeurt er als we een schaduw niet meer zien als iets dat aan een voorwerp vastzit, maar gewoon als een vorm?

Dit ontdekte ik al vroeg in mijn eigen ontwikkeling als schilder. Als student nam ik een schilderij of foto en reduceerde ik die tot alleen de donkerste en lichtste tinten. Het beeld werd een verzameling vormen in plaats van voorwerpen. Het was een simpele oefening, maar het leerde me iets wat ik tot op de dag van vandaag in mijn werk meeneem: een schaduw kan een vorm zijn, een kleur, en een essentieel onderdeel van de compositie.

David Hockney geeft hier een prachtig voorbeeld van. In veel van zijn Californische schilderijen worden schaduwen vereenvoudigde kleurvlakken. Ze geven niet alleen de afwezigheid van licht weer. Ze zorgen voor structuur, ritme en beweging binnen de compositie.

Haal de afbeelding er helemaal uit en het principe blijft bestaan. De gedurfde zwart-witschilderijen van Franz Kline laten zien hoe sterk onze ogen reageren op tegengestelde waarden. Robert Motherwell gebruikte enorme donkere vormen tegen een lichtere achtergrond om ritme, gewicht en emotionele zwaarte te creëren.

Contrast zelf kan het onderwerp worden.

David Hockney
Groen zwembad met duikplank en schaduw, 1978
Schilderij van papierpulp op papier

Probeer het eens: schilder de duisternis

Experimenteer deze oktobermaand eens met het actief gebruiken van duisternis in je schilderij.

Zet een eenvoudig voorwerp onder een krachtig gericht licht en schilder de schaduwen ervan zonder zwart te gebruiken. Meng kleurrijke donkere tinten en let goed op gereflecteerde kleuren.

Probeer eens een nachtbeeld te schilderen met slechts een paar verlichte plekken. Maak van een figuur of voorwerp een silhouet en laat de omringende negatieve ruimte het definiëren.

Of probeer de oefening die ik als student ontdekte. Kies een schilderij of foto en reduceer het tot slechts twee waarden: licht en donker. Vergeet de voorwerpen en concentreer je op de vormen die ze creëren. Ga dan nog een stap verder en zet die vormen om in kleur.

Voor iets mysterieuzers: laat de schaduw het verhaal vertellen. Schilder een alledaags voorwerp, figuur, deuropening of raam, maar laat de schaduw iets onverwachts suggereren.

Oktober is tenslotte de perfecte maand om een beetje mysterie je atelier binnen te laten.

Licht onthult. Schaduw verbergt. En ergens tussen die twee begint een schilderij zijn verhaal te vertellen.

Over de auteur

Jeff Olson is een kunstenaar uit Seattle met meer dan dertig jaar ervaring in het atelier en met tentoonstellingen. Hij is zowel schilder als docent en heeft een diepgaand begrip van de materialen die visuele expressie vormgeven.

Hij is directeur kunsteducatie bij Royal Talens North America, waar hij zijn kennis deelt met universiteiten, kunstorganisaties en professionele evenementen in de Verenigde Staten en Canada. Zijn werk richt zich op de geschiedenis, samenstelling en expressieve mogelijkheden van kunstenaarsmaterialen. Lees meer over Jeff op zijn website.

Schilderen met donker: licht, schaduw en de kracht van contrast

Uit de duisternis

Wanneer schaduwen verhalen vertellen

Schaduw heeft kleur

Van schaduw naar vorm

Probeer het eens: schilder de duisternis

Over de auteur

Onze producten

Royal Talens

Inspiratie

Nieuwsbrief

Certificering

Schilderen met donker: licht, schaduw en de kracht van contrast

Uit de duisternis

Wanneer schaduwen verhalen vertellen

Schaduw heeft kleur

Van schaduw naar vorm

Probeer het eens: schilder de duisternis

Over de auteur

Gerelateerde blogs